متن ارسالی از گروه شیمی بندرترکمن به دبیرخانه شیمی کشوری در موردجایزه

#نوبل
#عمر_یاغی
#شیمی

مسیر علمی عمر یاغی، برنده جایزه نوبل
تحصیل در رشته شیمی انتخاب آشکار و بدیهی برای عمر یاغی، برنده جایزه نوبل، نبود. او و خواهر و برادران متعددش در یک اتاق تنها در امان، اردن، و بدون برق یا آب لوله‌کشی بزرگ شدند. مدرسه پناهگاهی از زندگی پرچالش او بود. یک روز، وقتی او ده ساله بود، مخفیانه وارد کتابخانه مدرسه شد که معمولاً قفل بود، و به طور تصادفی یک کتاب را از قفسه برداشت. با باز کردن آن، چشمانش جذب تصویرها نامفهوم اما مسحورکننده‌ای شدند—این اولین برخورد او با ساختارهای مولکولی بود.

در سن ۱۵ سالگی - و با دستور قاطع پدرش - یاغی برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت. او جذب رشته شیمی و در نهایت هنر طراحی مواد نوین شد، اما روش سنتی ساخت مولکول‌های به‌روز را بیش از حد غیرقابل پیش‌بینی می‌دانست. به طور معمول، شیمیدان‌ها مواد مورد نظر برای واکنش را در یک ظرف با هم ترکیب کرده و سپس برای شروع کار واکنش شیمیایی، ظرف را حرارت می‌دهند. مولکول مورد نظر تشکیل می‌شود، اما اغلب با طیفی از محصولات جانبی آلوده‌کننده نیز همراه است.

در سال ۱۹۹۲، زمانی که یاغی اولین پست خود را به عنوان سرپرست گروه تحقیقاتی در دانشگاه ایالتی آریزونا آغاز کرد، می‌خواست راه‌های کنترل‌شده‌تری برای ایجاد مواد پیدا کند. هدف او استفاده از طراحی منطقی (rational design) بود تا اجزای شیمیایی مختلف را، مانند قطعات لگو، به هم وصل کرده و بلورهای بزرگ بسازد. این کار چالش‌برانگیز بود، اما گروه تحقیقاتی او سرانجام با ترکیب یون‌های فلزی با مولکول‌های آلی به موفقیت دست یافتند. در سال ۱۹۹۵، یاغی ساختار دو ماده دو بُعدی مختلف را منتشر کرد؛ این مواد شبیه به تورهایی بودند که توسط مس یا کبالت در کنار هم نگه داشته شده بودند. ماده دومی می‌توانست مولکول‌های مهمان را در فضاهای خالی خود جای دهد، و هنگامی که این فضاها دقیقاً اشغال می‌شدند، آنقدر پایدار بود که می‌شد آن را تا ۳۵۰ درجه سانتی‌گراد حرارت داد بدون اینکه ساختارش فروبریزد. یاغی این ماده را در مقاله‌ای در نشریه «Nature» توصیف می‌کند و نام «چارچوب فلز-آلی» (metal–organic framework) را ابداع می‌کند؛ این اصطلاح اکنون برای توصیف ساختارهای مولکولی گسترده و منظمی استفاده می‌شود که به طور بالقوه دارای حفره هستند و از فلزات و مولکول‌های آلی (بر پایه کربن) ساخته شده‌اند.

ارسالی از آقای علیرضا حنفی
سرگروه شیمی بندر ترکمن

دبیرخانه راهبری درس شیمی
مستقر در شهرستان های استان تهران